Polska tradycja przekładów

Biblia Królowej Zofii — najstarsza polska Biblia

Zanim przyszedł druk

Polska wchodziła w erę piśmiennictwa biblijnego późno i trudno. Chrzest Mieszka I w roku 966 wprowadził kraj w orbitę cywilizacji łacińskiej — co oznaczało, że językiem Kościoła, nauki i liturgii była łacina. Przez wieki nie było ani oficjalnej potrzeby, ani kościelnego przyzwolenia na przekład Pisma do języka narodowego. Pierwsze zdanie zapisane po polsku pojawiło się dopiero około roku 1270 w Księdze Henrykowskiej — była to prosta, codzienna fraza: „Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai" — „Daj, niech ja pomielę na żarnach, a ty odpoczywaj". Pierwsze fragmenty biblijne po polsku przyniosły Kazania świętokrzyskie z XIV wieku, a pod koniec tego samego stulecia powstał Psałterz Floriański — dzieło trójjęzyczne w łacinie, polskim i niemieckim, dedykowane prawdopodobnie królowej Jadwidze.

W tym kontekście inicjatywa, która dojrzała na dworze jagiellońskim w połowie XV wieku, była gestem niezwykłym.

Zofia Holszańska i jej zamówienie

Około roku 1453–1455 — a więc tuż przed tym, gdy Gutenberg kończył drukować swoją pierwszą Biblię w Moguncji — na zlecenie Zofii Holszańskiej, czwartej żony króla Władysława Jagiełły, ukończono tłumaczenie Starego Testamentu na język polski. Jednym z tłumaczy był kapelan królowej, Andrzej z Jaszowic.

Biblia Królowej Zofii, zwana też Biblią Szaroszpatacką od miejsca przechowywania — węgierskiego miasta Sárospatak — była pierwszą zachowaną próbą przekładu całego Starego Testamentu na język polski. Powstawała rękopiśmiennie, jeszcze w epoce przed drukiem, i silnie opierała się na wzorcach czeskich. Świadczy to o tym, jak głęboki był wówczas wpływ kultury czeskiej na polskie piśmiennictwo — husyckie rękopisy i czeskie przekłady krążyły po Polsce, zanim Polska zdążyła wytworzyć własną tradycję biblijną.

Los zabytku jest tragiczny. Rękopis znajdował się na Węgrzech, gdy wybuchła II wojna światowa. W czasie walk o Budapeszt w roku 1945 najprawdopodobniej spłonął. Ocalały jedynie pojedyncze karty, przechowywane m.in. we Wrocławiu — strzępy, które pozwalają badaczom rekonstruować charakter całości, ale nie oddają jej w pełni.

Biblia Królewiecka — pierwszy drukowany Nowy Testament po polsku

Prusy Książęce i reformacja

Reformacja dotarła do ziem polskich szeroką falą w pierwszej połowie XVI wieku. Jednym z ośrodków, gdzie nowe idee znalazły szczególnie sprzyjający grunt, były Prusy Książęce — świeckie księstwo lennne pod zwierzchnictwem Polski, rządzone przez Albrechta Hohenzollerna, który sam przyjął luteranizm. Królewiec stał się ważnym centrum protestanckiego piśmiennictwa w językach narodowych.

To właśnie tam, w Królewcu, w latach 1551–1552 ukazał się pierwszy drukowany Nowy Testament w języku polskim. Jego wydawcą i inicjatorem był Jan Seklucjan — polski duchowny luterański. Przekład dokonany został przez Stanisława Murzynowskiego, młodego uczonego o doskonałej znajomości greki, który tłumaczył bezpośrednio z greckiego oryginału, czerpiąc przy tym z doświadczeń Lutra i Erazma. Jakość filologiczna tego przekładu była jak na polskie standardy epoki — wysoka.

Biblia Królewiecka otwierała nowy rozdział: od tej chwili Polacy nie musieli czekać na rękopiśmienną kopię ani sięgać po czeskie teksty. Drukowany Nowy Testament w ich własnym języku był faktem.

Biblia Leopolity — pierwsza drukowana katolicka Biblia po polsku

Przekład dla króla

Rok 1561. Kraków. Z drukarni Szarffenbergów wychodzi potężny wolumin dedykowany królowi Zygmuntowi Augustowi — pierwsza w całości wydrukowana katolicka Biblia w języku polskim. Jej redaktorem był ksiądz Jan Nicz ze Lwowa, zwany Leopolitą od łacińskiej nazwy Lwowa (Leopolis) — stąd potoczna nazwa przekładu.

Biblia Leopolity opierała się na łacińskiej Wulgacie Hieronima, nie na tekstach oryginalnych. Polszczyzna była miejscami chropowata i archaiczna, brakowało nowoczesnego podziału na wersety, a samo wydanie — choć ozdobione drzeworytami (pożyczonymi zresztą z edycji Lutra) — nie zdobyło ani pełnej aprobaty papieskiej, ani powszechnego uznania wśród polskich katolików.

Był to jednak krok milowy: katolicka Biblia w języku polskim istniała. Otwierała pole do rywalizacji z protestantami, którzy — jak zaraz zobaczymy — działali w tym samym czasie z większą filologiczną odwagą.

Biblia Leopolity (Kraków, 1561) — pierwsza wydrukowana katolicka Biblia w języku polskim, dedykowana Zygmuntowi Augustowi; oparta na Wulgacie, ozdobiona drzeworytami z edycji Lutra

Biblia Brzeska — kalwińska precyzja

Złoty wiek polskiej reformacji

Połowa XVI wieku to czas, gdy Polska była jednym z najbardziej tolerancyjnych krajów w Europie. Szlachta różnych wyznań zasiadała obok siebie w sejmie, a różnorodność religijna była faktem prawnym i społecznym. W tym klimacie protestanckie środowiska — kalwińskie, luterańskie, antytrynitarskie — mogły działać z nieznaną gdzie indziej swobodą.

W roku 1563 w Brześciu Litewskim ukazała się Biblia Brzeska — przekład kalwiński, finansowany przez możnych protektorów reformacji, przede wszystkim przez ród Radziwiłłów. Tłumacze pracowali bezpośrednio z języków oryginalnych — hebrajskiego i greckiego — z wysoką starannością filologiczną, korzystając z najlepszych narzędzi dostępnych ówczesnej biblistyce europejskiej, w tym z Biblii Regia.

Biblia Brzeska była dziełem zbiorowym, przygotowanym przez grono uczonych. Jej polszczyzna była staranna i czytelna, aparat krytyczny — solidny. Przez protestantów kalwińskich uznawana była za najważniejszy przekład swojej epoki, nim zastąpiła ją Biblia Gdańska.

Biblia Szymona Budnego — radykalny humanizm filologiczny

Człowiek, który nie bał się pytań

Wśród polskich tłumaczy XVI wieku postacią szczególną był Szymon Budny — jeden z najbardziej niezależnych i kontrowersyjnych uczonych swojej epoki. Teolog antytrynitarski, znany jako arianin lub braci polskich sympatyk, człowiek o niezwykłej odwadze intelektualnej i bezwzględnej wierności wobec tekstu źródłowego.

W roku 1572 w Nieświeżu ukazała się jego Biblia, zwana Biblią Nieświeską. Budny tłumaczył wprost z hebrajskiego i greckiego, dążąc do jak najdosłowniejszego oddania oryginału — nawet kosztem płynności polskiego stylu. Odrzucał interpretacje, które uważał za naleciałości tradycji kościelnej niemające oparcia w tekście. Jego przekład zawierał obszerne komentarze filologiczne i teologiczne, w których otwarcie kwestionował niektóre tradycyjne tłumaczenia.

Biblia Budnego była przekładem uczonych dla uczonych — zbyt dosłowna i zbyt obciążona aparatem krytycznym, by trafić pod strzechy. Ale jako świadectwo polskiego humanizmu filologicznego XVI wieku jest dokumentem pierwszej rangi, wyprzedzającym swój czas o kilka pokoleń.

Biblia Ostrogska — pierwsza drukowana Biblia cerkiewnosłowiańska

Ostróg na Wołyniu

Nie wszystkie wielkie polskie przekłady biblijne XVI wieku powstawały po polsku. W wielonarodowej i wielowyznaniowej Rzeczypospolitej żyła też ogromna wspólnota prawosławna, posługująca się językiem cerkiewnosłowiańskim — liturgicznym dziedzictwem Cyryla i Metodego.

Jej wielkim mecenasem był Konstanty Wasyl Ostrogski — książę, jeden z najpotężniejszych magnatów Rzeczypospolitej, gorliwy wyznawca prawosławia. To on sfinansował i zorganizował projekt, który nie miał precedensu w historii chrześcijaństwa wschodniego: wydanie kompletnej drukowanej Biblii w języku cerkiewnosłowiańskim.

W roku 1581 w Ostrogu na Wołyniu drukarnia księcia wydała Biblię Ostrogską — pierwszą pełną drukowaną Biblię w języku cerkiewnosłowiańskim w historii. Do jej opracowania zaproszono uczonych z całego prawosławnego świata; drukarzem był wybitny typograf Iwan Fiodorow, pionier druku na Rusi. Tekst oparto na wcześniejszych rękopisach cerkiewnosłowiańskich, porównanych z grecką Septuagintą.

Biblia Ostrogska wywarła ogromny wpływ na całe chrześcijaństwo wschodnie — jej tekst stał się punktem odniesienia dla kolejnych edycji Pisma Świętego w tradycji prawosławnej i przez wieki służył jako wzorzec liturgiczny.

Biblia Jakuba Wujka — pomnik polszczyzny biblijnej

Jezuita i jego dzieło

Na katolicką odpowiedź na protestancką aktywność przekładową trzeba było czekać do końca XVI wieku. Gdy wreszcie nadeszła, okazała się dziełem o trwałości, której mało który przekład biblijny może dorównać.

Jakub Wujek — jezuita, kaznodzieja, rektor kolegiów w Poznaniu i Wilnie — otrzymał od przełożonych zakonu zadanie przygotowania katolickiego przekładu Biblii na język polski. Pracował nad nim przez wiele lat z niezwykłą starannością, porównując Wulgatę z tekstami oryginalnymi — hebrajskim i greckim — i korzystając z najlepszych ówczesnych narzędzi filologicznych.

Efektem była Biblia o wyjątkowym pięknie językowym. Wujek miał rzadki dar: potrafił łączyć wierność wobec oryginału z naturalnością i muzycznością polskiej frazy. Jego tłumaczenie brzmiało jak coś, co zawsze było po polsku — jakby język polski czekał właśnie na te słowa.

Nie doczekał się jednak wydania całości za życia. Gdy umierał w roku 1597, manuskrypt trafił w ręce komisji jezuickiej, która poddała go gruntownej rewizji. Ojcowie obawiali się, że Wujek zbyt śmiało sięgał po teksty oryginalne zamiast opierać się wyłącznie na Wulgacie, i dopatrywali się w jego tekście wpływów protestanckich. Komisja „poprawiła" dzieło, dostosowując je sztywno do łaciny.

Biblia Jakuba Wujka (Kraków, 1599) — jezuicki przekład katolicki o wyjątkowym pięknie językowym; przez ponad trzysta lat najważniejsza katolicka Biblia po polsku

Biblia Gdańska — protestancki klasyk

Gdańsk — miasto tolerancji i bogactwa

Rok 1632. Gdańsk — miasto wolne, wielokulturowe, bogate. Centrum handlu bałtyckiego, gdzie obok siebie żyli katolicy, luteranie, kalwini i menonici, gdzie różnorodność była warunkiem prosperity, a nie zagrożeniem. To tutaj, w tym szczególnym klimacie, ukazał się przekład, który na kolejne trzysta lat stał się najważniejszą Biblią polskich protestantów.

Biblia Gdańska była dziełem zbiorowym — efektem wieloletnich prac grona uczonych tłumaczy wywodzących się z różnych środowisk protestanckich. Tłumaczono bezpośrednio z hebrajskiego i greckiego, korzystając z najlepszych dostępnych ówcześnie wydań krytycznych, w tym z Biblii Regia.

Jej finansowanie ma historię godną osobnej opowieści. Znaczną część kosztów wyłożył Jan Heweliusz — wybitny gdański astronom, twórca pierwszego szczegółowego atlasu Księżyca, pochodzący z rodziny piwowarów. Pieniądze zarobione na browarze i handlu posłużyły sfinansowaniu jednego z najważniejszych dzieł polskiego piśmiennictwa religijnego.

Odpowiednik King James Version

Biblia Gdańska zajmuje w tradycji polskiego protestantyzmu miejsce analogiczne do tego, jakie King James Version zajmuje w anglojęzycznym świecie chrześcijańskim. Była przekładem pokoleniowym — czytanym, zapamiętanym, cytowanym przez setki lat. Jej styl ukształtował język religijny polskich protestantów tak trwale, że gdy w XX wieku pojawiły się nowsze przekłady, wielu wiernych długo nie chciało się z Gdańską rozstać.

Przez kolejne trzysta lat rynek polskich przekładów biblijnych pozostawał w znacznej mierze zamrożony — Biblia Wujka dla katolików, Biblia Gdańska dla protestantów. Dopiero w XIX wieku powołano na ziemiach polskich sekcję Brytyjskiego Towarzystwa Biblijnego, które rozpoczęło masowy druk obu przekładów. A wspaniałej próby tłumaczenia Starego Testamentu bezpośrednio z hebrajskiego podjął się w XIX wieku polski rabin Izaak Cylkow — świadectwo tego, że tradycja przekładów biblijnych na ziemiach polskich nigdy nie była wyłącznie chrześcijańska.