Biblia w średniowiecznej Europie

Jan Wycliffe — buntownik z Oksfordu

Profesor, który chciał dać Biblię ludowi

Anglia, druga połowa XIV wieku. Kościół zachodni przeżywa głęboki kryzys: papiestwo jest rozchwiane, hierarchia skompromitowana, a przepaść między oficjalną doktryną a codziennym życiem duchownych — widoczna gołym okiem. W Oksfordzie, na jednym z najstarszych i najbardziej prestiżowych uniwersytetów Europy, wykłada teolog, który postanawia powiedzieć to głośno.

Jan Wycliffe — profesor, katolicki duchowny i jeden z najostrzejszych umysłów swojej epoki — doszedł do wniosku, że źródłem wszystkich problemów Kościoła jest oderwanie od Pisma Świętego. Że duchowni rządzą w oparciu o własne interpretacje i tradycję instytucji, podczas gdy Słowo Boże spoczywa zamknięte w łacińskich rękopisach, niedostępne dla zwykłych ludzi. Jego remedium było proste i rewolucyjne zarazem: Biblia musi trafić w ręce każdego.

Przekład z Wulgaty

Wycliffe zabrał się do tłumaczenia Pisma Świętego na język angielski. Pracował z Wulgaty — jedynej wówczas powszechnie dostępnej wersji tekstu — i choć metodologia ta miała swoje ograniczenia (przekład z przekładu mnoży nieścisłości), sam gest był aktem o wymiarze politycznym i religijnym. Ukończony około roku 1382–1395 przekład był pierwszą kompletną Biblią w języku angielskim w historii.

Wycliffe nie działał sam. Wokół niego skupiło się grono uczniów i współpracowników, którzy kontynuowali dzieło mistrza i rozpowszechniali je na własną rękę. Ochrzczono ich mianem lollardów — nazwa pochodzi prawdopodobnie od niderlandzkiego słowa oznaczającego „mamrotać" lub „śpiewać cicho", choć sami zainteresowani mogli rozumieć ją jako „śpiewaków Bożej chwały".

Lollardzi na drogach Anglii

Przez blisko sto lat lollardzi przemierzali Anglię pieszo — od wsi do wsi, od miasteczka do miasteczka, od placu targowego do placu targowego — niosąc ze sobą ręcznie przepisane fragmenty angielskiej Biblii. Czytali je głośno, tłumaczyli, wyjaśniali. Dla większości słuchaczy był to pierwszy raz, gdy słyszeli Słowo Boże w swoim własnym języku.

Warto pamiętać, jak wyglądała religijna codzienność tamtej epoki. Msza odprawiana była po łacinie. Kazania nierzadko też. Niższe duchowieństwo na prowincji często nie znało łaciny dobrze — recytowało wyuczone formułki bez pełnego rozumienia ich treści. Zwykli wierni — chłopi, rzemieślnicy, kupcy — chodzili do kościoła całe życie, słysząc język, którego nie rozumieli. I nagle pojawiali się wędrowni kaznodzieje z angielskim tekstem Ewangelii.

Reakcja władz kościelnych była ostra. Poglądy Wycliffe'a potępił Sobór w Konstancji w 1415 roku — trzydzieści jeden lat po jego śmierci. Na mocy decyzji papieża Marcina V w roku 1428 dokonano aktu, który dobrze ilustruje temperatury tamtych czasów: kości Wycliffe'a wyjęto z grobu, spalono na popiół i wrzucono do rzeki Swift. Nie można było skazać człowieka, który już nie żył — można było przynajmniej ukarać jego szczątki.

Jan Wycliffe (ok. 1330–1384) — oksfordzki teolog, twórca pierwszej kompletnej Biblii w języku angielskim; jego poglądy potępił Sobór w Konstancji, a kości spalono 44 lata po śmierci

Jan Hus — reformator, który zapłacił życiem

Czeska recepcja angielskiego buntu

Idee Wycliffe'a nie zatrzymały się na angielskich brzegach. Dotarły do Czech drogą akademicką — na Uniwersytecie Praskim studiowali uczeni, którzy czytali jego pisma, kopiowali je i dyskutowali nad nimi. Jednym z tych, na których myśl Wycliffe'a wywarła głębokie wrażenie, był Jan Hus — czeski duchowny, teolog i rektor Uniwersytetu Praskiego.

Hus urodził się około roku 1370 w ubogiej rodzinie w południowych Czechach. Zrobił błyskotliwą karierę akademicką i kaznodziejską — jego kazania w Kaplicy Betlejemskiej w Pradze przyciągały tłumy. Mówił po czesku, nie po łacinie. Mówił wprost. I mówił rzeczy, których hierarchia kościelna nie chciała słyszeć: że władza w Kościele powinna opierać się na autorytecie Pisma, a nie na ludzkiej tradycji i przywilejach instytucji.

Reformator języka i wiary

Wkład Husa w historię kultury słowiańskiej wykracza daleko poza teologię. Był on twórcą lub współtwórcą czeskiej ortografii — wprowadził system diakrytyczny oparty na haczykach i daszach nad literami, który pozwolił na precyzyjny zapis dźwięków języka czeskiego. Czesi, Słowacy i wiele narodów bałkańskich używają tego systemu do dziś. Dzięki niemu czeski język literacki rozwinął się szybciej niż polski — a ponieważ oba języki były wówczas bardzo bliskie, Polacy chętnie sięgali po czeskie teksty biblijne i religijne.

Hus domagał się m.in. udzielania komunii świętej pod dwiema postaciami — chleba i wina — wszystkim wiernym, nie tylko kapłanom. Brzmi to dziś niepozornie, ale w ówczesnym Kościele zachodnim była to kwestia o ogromnym ciężarze doktrynalnym i symbolicznym.

Konstancja 1415

W roku 1414 Hus udał się do Konstancji nad Jeziorem Bodeńskim, gdzie obradował sobór mający rozstrzygnąć kryzys w Kościele. Pojechał z glejtem bezpieczeństwa wystawionym przez cesarza Zygmunta Luksemburskiego. Mimo to został aresztowany, osadzony w więzieniu i postawiony przed sądem kościelnym.

6 lipca 1415 roku Jan Hus został spalony na stosie w Konstancji. Odmawiał odwołania swoich poglądów. Według przekazów, gdy płomienie dosięgły jego ciała, miał śpiewać psalmy. Jego śmierć wstrząsnęła Czechami i zapoczątkowała zbrojne powstanie — wojny husyckie, które przez kilkanaście lat niszczyły Europę Środkową i których echa polityczne trwały przez całe stulecia.

Czeskie przekłady biblijne — od rękopisu do druku

Biblia Karlicka i Biblia Sedlicka

Husytyzm stworzył w Czechach wyjątkowy klimat dla narodowego piśmiennictwa biblijnego. W XV wieku powstawały kolejne czeskie przekłady i redakcje Pisma Świętego — jeszcze rękopiśmienne, jeszcze przed erą druku, ale już wyraźnie osadzone w tradycji narodowej, nie łacińskiej.

Biblia Václava z Bochova, znana jako Biblia Karlicka (ok. 1400 r.), była jedną z ważniejszych redakcji czeskiego tłumaczenia biblijnego, powstałą w środowisku związanym z reformatorskim ruchem Husa. Jej nazwa pochodzi od miejsca przechowywania lub środowiska, w którym powstała. Podobny charakter miała Biblia Sedlicka z XV wieku — kolejna redakcja czeskiego przekładu, świadcząca o tym, że prace nad narodową wersją Biblii trwały nieprzerwanie, niezależnie od politycznych zawirowań.

Biblia Kralicka — szczyt czeskiej tradycji

Ukoronowaniem czeskiej tradycji przekładów biblijnych stała się Biblia Kralicka — wydana w sześciu tomach w latach 1579–1593 w Kralicach na Morawach, w drukarni Braci Czeskich. Był to przekład dokonany bezpośrednio z języków oryginalnych — hebrajskiego i greckiego — z niezwykłą starannością filologiczną. Pod względem dokładności, piękna języka i wpływu na kształt narodowego piśmiennictwa Biblia Kralicka zajmuje w tradycji czeskiej miejsce analogiczne do tego, jakie angielska Biblia Króla Jakuba zajmuje w tradycji anglojęzycznej.

Most między Czechami a Polską

Wpływ czeskiej tradycji biblijnej na Polskę był głęboki i bezpośredni. Języki były wówczas na tyle bliskie, że Polacy czytali czeskie teksty bez większych trudności. Kiedy prześladowani husyci uciekali do Polski, przywozili ze sobą Pismo Święte i swoje idee. Ich poglądy odegrały istotną rolę w kształtowaniu polskiej reformacji i polskich przekładów biblijnych — szczególnie tych z XVI wieku, o których mowa w kolejnych rozdziałach.

Bunt Wycliffe'a w Oksfordzie, reformy Husa w Pradze, czeskie przekłady na Morawach — to jedna ciągła nić, która przez blisko dwa stulecia ciągnęła się przez Europę Środkową, zanim Gutenberg, Erazm i Luter nadali jej zupełnie nowy wymiar.

Jan Hus (ok. 1370–1415) — czeski reformator i twórca czeskiej ortografii; spalony na soborze w Konstancji, poprzednik Lutra i patron czeskiej tradycji biblijnej