Najstarsze świadectwa tekstu

Zwoje z Qumran — biblioteka ukryta w pustyni

Odkrycie, które wstrząsnęło światem nauki

Rok 1947. Nad Morzem Martwym, w skalistych klifach Pustyni Judzkiej, dwóch beduińskich pasterzy szuka zagubionej kozy. Jeden z nich rzuca kamieniem w szczelinę skalną i zamiast głuchego łupnięcia słyszy brzęk tłukącego się glinianego naczynia. Tak zaczęło się największe odkrycie archeologiczne XX wieku.

W pierwszej jaskini znajdowało się siedem zwojów, starannie ukrytych w glinianych dzbanach. Chłopcy zabrali je na targ do Betlejem. Tam trafiły w ręce handlarzy starożytności, a stamtąd — dwiema osobnymi drogami — dotarły do uczonych. Profesor Eleazar Sukenik z Uniwersytetu Jerozolimskiego zakupił trzy z nich. Pozostałe cztery nabył przeor syryjskiego klasztoru w Jerozolimie, Atanazy Samuel, który z czasem wywiózł je do Stanów Zjednoczonych i ogłosił ich sprzedaż w gazecie „The Wall Street Journal". Gdy żadna instytucja nie zdecydowała się na zakup (wątpiono w autentyczność), sprawę przejął Yigael Yadin — archeolog, syn profesora Sukenika — który wykupił wszystkie cztery zwoje w imieniu państwa Izrael.

Wśród siedmiu zwojów z pierwszej jaskini znalazł się m.in. Wielki Zwój Izajasza — najlepiej zachowany ze wszystkich i zarazem najstarszy niemal kompletny rękopis jakiejkolwiek księgi biblijnej. Dziś eksponowany jest w Jerozolimie, w Sanktuarium Księgi — muzeum zaprojektowanym w kształcie pokrywy dzbana, nawiązującym do miejsca i sposobu przechowania zwoju.

Groty Qumran nad Morzem Martwym — w jedenastu jaskiniach odkryto szczątki blisko 900 rękopisów ukrytych przed nadciągającymi legionami rzymskimi

Biblioteka sprzed dwóch tysięcy lat

Pierwsze odkrycie zapoczątkowało poszukiwania trwające dekady. W sumie przebadano jedenaście jaskiń w okolicach Qumran, znajdując szczątki blisko 900 rękopisów datowanych na okres od II wieku przed Chrystusem do I wieku naszej ery. To była prawdziwa biblioteka — obejmująca niemal wszystkie księgi Starego Testamentu (brakuje tylko Księgi Estery), a oprócz nich liczne teksty niekanoniczne i dokumenty społeczności, która zwoje ukryła.

Kim byli ci, którzy skrzętnie schowali skarb przed nadchodzącą armią rzymską? Według dominującego poglądu naukowego — członkami żydowskiej wspólnoty esseńczyków, żyjących w ascezie na pustyni i przywiązanych do skrupulatnego przechowywania świętych pism. Gdy w 68 roku n.e. legiony Wespazjana zbliżały się do tego regionu, zwoje zapakowano w dzbany i ukryto w jaskiniach. Miały przetrwać tylko chwilę — przetrwały dwa tysiąclecia.

Dlaczego Qumran zmienił wszystko?

Przed rokiem 1947 najstarsze znane rękopisy Starego Testamentu w języku hebrajskim pochodziły z X–XI wieku naszej ery. Zwoje z Qumran cofnęły tę granicę o ponad tysiąc lat. Co istotne — po ich zbadaniu i porównaniu z późniejszymi kodeksami okazało się, że tekst przez ten czas nie uległ niemal żadnym zmianom. To bezprecedensowe potwierdzenie wierności żydowskiej tradycji przekazywania Pisma.

Wszystkie zwoje zapisane są od prawej do lewej, w systemie wyłącznie spółgłoskowym — bez samogłosek. Tak wyglądał hebrajski tekst biblijny przez stulecia, zanim masoreci opracowali system ich zapisu, o czym mowa w dalszych rozdziałach.

Septuaginta — Biblia w języku świata

Aleksander, Ptolemeusze i potrzeba przekładu

W IV wieku przed Chrystusem Aleksander Macedoński podbił ogromną część ówczesnego świata. Wraz z jego legionami rozprzestrzeniał się język grecki — koiné — który stał się lingua franca całego basenu Morza Śródziemnego. Po śmierci Aleksandra w 323 roku p.n.e. jeden z jego generałów, Ptolemeusz I Soter, przejął władzę w Egipcie i założył dynastię, która przez trzy wieki rządziła Aleksandrią — miastem nauki, handlu i kultury.

To właśnie syn Ptolemeusza I, Ptolemeusz II Filadelfos, podjął inicjatywę, której skutki trudno przecenić: sprowadził z Jerozolimy siedemdziesięciu dwóch żydowskich uczonych — po sześciu z każdego z dwunastu pokoleń Izraela — i zlecił im przekład Tory na język grecki. Tłumaczenie wykonano na wyspie Faros u wybrzeży Aleksandrii. Tak około III–II wieku p.n.e. powstała Septuaginta — od łacińskiego septuaginta, czyli „siedemdziesiąt" — sygnowana skrótem LXX.

Znaczenie przekładu

Był to przełom. Po raz pierwszy święte pisma Izraela stały się dostępne dla całego hellenistycznego świata — dla milionów ludzi, którzy nie znali hebrajskiego, w tym dla żydowskiej diaspory rozsianej po miastach imperium. Z czasem na język grecki przetłumaczono też pozostałe pisma hebrajskie — psalmy, księgi prorockie, pisma mądrościowe — rozszerzając Septuagintę poza pierwotne granice samej Tory.

Znaczenie tego przekładu dla chrześcijaństwa trudno przecenić. Nowy Testament napisany jest po grecku, a cytaty ze Starego Testamentu, które znajdziemy u apostołów i ewangelistów, w zdecydowanej większości pochodzą właśnie z Septuaginty. To był tekst, którym posługiwał się Paweł w swoich listach, który czytano w pierwszych wspólnotach chrześcijańskich rozsianych po całym Imperium Rzymskim.

Trzy języki na jednym krzyżu

Historia Septuaginty i języka greckiego splotła się z innym, symbolicznym momentem. Gdy Poncjusz Piłat kazał umieścić nad głową ukrzyżowanego Jezusa tabliczkę z napisem określającym jego winę, wybrał trzy języki: hebrajski, grecki i łaciński. Nie był to przypadek — każdy z nich docierał do innej grupy ludzi zgromadzonych wówczas w Jerozolimie. Hebrajski — do Żydów, grecki — do hellenistycznego świata, łacina — do administracji i wojska rzymskiego. Napis brzmiał: Jezus Nazarejczyk, Król Żydów. Do dziś w naszej pamięci trwają cztery litery łacińskiego skrótu: INRI (Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum).

Te trzy języki to zarazem trzy filary, na których zbudowana jest historia tekstu biblijnego — od jego hebrajskich korzeni, przez grecką Septuagintę, po łacińską Wulgatę, o której mowa w kolejnych rozdziałach.

Septuaginta (LXX) — przekład Tory na język grecki wykonany w III–II w. p.n.e. w Aleksandrii, fundament Nowego Testamentu i pierwszych wspólnot chrześcijańskich